Kategoria: Uncategorized

Jednym z klasycznych przykładów fatalnej pomyłki tłumaczeniowej w piśmie jest Traktat z Waitangi z 1840 roku – dokument założycielski Nowej Zelandii, podpisany między przedstawicielami Korony Brytyjskiej a rdzennymi wodzami Maori. Problem w tym, że istniały dwie wersje traktatu: jedna po angielsku, druga w języku maori. Choć obie miały dotyczyć tego samego, różniły się kluczowymi sformułowaniami. W wersji angielskiej Maori oddawali „całkowitą i bezwarunkową suwerenność” Brytyjczykom. Natomiast w tłumaczeniu na maori użyto słowa „kawanatanga” – oznaczającego raczej rządzenie czy administrowanie – i zapewniono jednocześnie Maorysom „tino rangatiratanga”, czyli pełnię władzy nad własnymi ziemiami i zasobami. Innymi słowy, według interpretacji maoryskiej, mieli oni zachować samorządność i kontrolę nad swoimi sprawami, oddając Brytyjczykom tylko ograniczone prawa rządowe.

Dlaczego doszło do takiego rozbieżnego przekładu? Tłumacz, misjonarz zorientowany w języku maori, najwyraźniej starał się przełożyć europejskie pojęcie „suwerenności” na coś zrozumiałego dla Maorysów, którzy nie znali takiego konceptu państwowej zwierzchności. W efekcie użył słów sugerujących protektorat lub rząd w ograniczonym zakresie, a nie całkowite zrzeczenie się władzy. Brytyjscy przedstawiciele albo nie zdawali sobie sprawy z tej subtelnej różnicy, albo (jak sugerują niektórzy historycy) celowo jej nie wyjaśnili, by skłonić wodzów do podpisu.

Konsekwencje: Niestety, kiedy prawda wyszła na jaw, okazało się, że obie strony rozumiały traktat inaczej. Brytyjczycy uważali, że zyskali pełną suwerenność nad Nową Zelandią, podczas gdy Maori myśleli, że zachowali autonomie w swoich plemiennych terytoriach. Ten błąd tłumaczeniowy stał się zarzewiem napięć i konfliktów. W kolejnych latach doszło do sporów, buntów i wojen nowozelandzkich (tzw. wojen maoryskich), gdy Maori zorientowali się, że kolonizatorzy naruszają obiecane prawa. Do dziś Traktat z Waitangi pozostaje dokumentem spornym i symbolicznym – podnoszonym w debacie publicznej przy okazji roszczeń Maorysów o ziemię czy autonomia. Rząd Nowej Zelandii musiał w XX wieku ustanowić specjalny Trybunał Waitangi do rozpatrywania tych roszczeń, co pokazuje, jak trwałe skutki może mieć jedno „niedokładne” tłumaczenie sprzed ponad 180 lat.

Czego nas uczy ta historia? Przypadek Traktatu z Waitangi dobitnie pokazuje, że w tłumaczeniach pisemnych, zwłaszcza dokumentów prawnych i traktatów, precyzja jest kluczowa. Każdy niuans może zmienić interpretację zobowiązań. Dlatego tak ważna jest współpraca z wykwalifikowanymi tłumaczami oraz konsultacja treści ze specjalistami obu kultur. Ponadto, jeśli dokument ma być podpisany przez strony posługujące się różnymi językami, obie wersje powinny być zgodne co do znaczenia – w przeciwnym razie rodzi się niebezpieczeństwo poważnych nieporozumień. Ta historia to przestroga zarówno dla tłumaczy, jak i dla zleceniodawców: nie wolno iść na skróty ani dopuszczać niejasności. Cena błędu może być ogromna – od sporów sądowych po długotrwałe konflikty społeczne.

Tłumaczenia ustne (konsekutywne czy symultaniczne) również obfitują w anegdoty o wpadkach, ale niewiele z nich przeszło do legendy tak, jak wizyta prezydenta USA Jimmy’ego Cartera w Polsce w 1977 roku. Carter – ówcześnie nowy prezydent – odbywał właśnie swoją pierwszą podróż zagraniczną, mając nadzieję na ocieplenie relacji między Wschodem a Zachodem. W Polsce czekała go jednak niespodzianka: fatalne tłumaczenie jego przemówienia, które sprawiło, że dyplomatyczny występ zamienił się w niezręczną komedię.

Amerykański Departament Stanu zapewnił Carterowi tłumacza, ale niestety wybór padł na osobę o zbyt małym doświadczeniu. Steven Seymour, bo o nim mowa, był wprawdzie częściowo obeznany z językiem polskim, jednak nie był zawodowym tłumaczem konferencyjnym i – co gorsza – nie przygotowano go odpowiednio do wystąpienia prezydenta. Gdy Carter wygłosił w Warszawie przemówienie powitalne, chcąc okazać szacunek i zainteresowanie, tłumacz pomieszał znaczenia kilku słów, a nawet niektóre frazy przełożył na… język rosyjski (pomyłkowo, być może z powodu nerwów lub złych nawyków językowych). To brzmiało jak policzek, biorąc pod uwagę historyczną niechęć Polaków do Związku Radzieckiego.

Najgorsze jednak były przeinaczenia sensu wypowiedzi prezydenta. Carter powiedział m.in., że „opuszcza Stany Zjednoczone dziś rano” (w domyśle: by przybyć do Polski), co tłumacz przekazał jako „opuściłem na zawsze Stany Zjednoczone”. W kontekście zimnej wojny zabrzmiało to co najmniej dziwnie – jak deklaracja dezerterowania z własnego kraju! Następnie prezydent wyraził radość z wizyty i chęć poznania „pragnień przyszłości” narodu polskiego, czyli dowiedzenia się, czego Polacy oczekują od przyszłości. Niestety, Seymour przetłumaczył to tak, że zabrzmiało, jakoby Carter mówił o swoich „cielesnych żądzach wobec Polaków”. Publiczność zareagowała na te słowa wybuchem śmiechu i konsternacji, a polscy dziennikarze natychmiast wyłapali kuriozalne sformułowania. Jak głosi popularna wersja tej historii, tłumacz posunął się nawet do stwierdzenia, że amerykański prezydent „jest szczęśliwy, mogąc chwytać Polskę za jej intymne części” – choć możliwe, że akurat ten fragment był żartobliwą przesadą prasy. Tak czy inaczej, wiadomość poszła w świat: Carter rzekomo prawił w Warszawie dwuznaczne, nietaktowne kwestie, których oczywiście w ogóle nie wypowiedział.

Konsekwencje: Incydent stał się sensacją medialną. Prezydent USA, chcąc nie chcąc, został bohaterem dowcipów w polskich (i nie tylko) gazetach, co przyćmiło polityczne przesłanie jego wizyty. Jeszcze tego samego dnia w trybie awaryjnym zmieniono tłumacza – rolę przejął profesjonalny polski tłumacz Jerzy Krycki. Co ciekawe, Krycki również przeżył trudne chwile: mając w pamięci wpadkę poprzednika i słysząc południowy akcent Cartera, tak się stresował, że na konferencji prasowej przez dłuższą chwilę milczał, nie będąc pewnym, co prezydent właśnie powiedział. Ostatecznie jednak opanował sytuację. Na szczęście światowi przywódcy wykazali się wyrozumiałością – I sekretarz PZPR Edward Gierek skomentował dyplomatycznie, że choć tłumaczenie było niezręczne, „żaden Polak nie powie złego słowa o damie ani o tłumaczu, nawet jeśli zgrzytamy zębami”. Sam Jimmy Carter również podszedł do sprawy po dżentelmeńsku: nie obwinił publicznie Seymoura. Mało tego – gdy po latach ów tłumacz zmarł (w 2014 r.), wśród jego pamiątek znaleziono list od Cartera z pokrzepiającymi słowami: „Nie przejmuj się przesadzoną krytyką. Twój przyjaciel, Jimmy Carter”.

Mimo więc chwilowego skandalu, incydent zakończył się na szczęście tylko jako uroczyście wspominana anegdota w dziejach tłumaczeń ustnych, bez trwałego uszczerbku dla relacji USA-Polska. Jednak dla samego tłumacza była to gorzka lekcja – Seymour stracił szansę na karierę tłumacza prezydenckiego, a jego nazwisko na długo kojarzono głównie z tą wpadką.

Czego nas uczy ta historia? Przede wszystkim tego, że tłumaczenie ustne na wysokim szczeblu wymaga najwyższego profesjonalizmu. Tutaj nie ma miejsca na „jakoś to będzie”. Błędy tłumacza odbijają się bezpośrednio na osobie przemawiającej i mogą wywołać ogromne nieporozumienia lub ośmieszenie. Dlatego organizatorzy takich wydarzeń muszą zadbać o doświadczonych specjalistów i odpowiednie przygotowanie – tłumacz powinien wcześniej otrzymać tekst przemówienia, zapoznać się z akcentem mówcy, mieć komfortowe warunki pracy (Seymour tłumaczył w 25-stopniowym mrozie na lotnisku, co też nie pomogło). Z kolei tłumacz musi znać swoje ograniczenia: jeśli nie czuje się pewnie w danym języku lub tematyce, powinien odmówić zlecenia. Wreszcie, incydent z Warszawy pokazuje, że odrobina humoru i wyrozumiałości pomaga rozładować sytuację – tu akurat zarówno przywódcy, jak i sam Carter wykazali klasę, ratując twarz tłumacza. Jednak nie zawsze podobne wpadki kończą się tak łagodnie, dlatego lepiej im zapobiegać zawczasu.